Το παιχνίδι στη ζωή μας

Ή μήπως η ζωή είναι παιχνίδι;

Τα παιχνίδια είναι βασικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Μέσα από αυτά ο άνθρωπος κοινωνικοποιείται, ψυχαγωγείται και μαθαίνει. Αυτά τα στοιχεία είναι ικανά, όχι μόνο να τα καταστήσουν σημαντικά για τη ζωή μας, αλλά και να δώσουν κίνητρο στους ανθρώπους για να εφευρίσκουν περισσότερα και διαφορετικά είδη.

Τι είπε ο Ηρόδοτος;

Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ιστορικό του 5ου αιώνα π.χ. οι Λυδοί ήταν οι πρώτοι που έπαιξαν παιχνίδια χρησιμοποιώντας κάτι που μοιάζει με ζάρια, φτιαγμένο από οστά ζώων. Τα παιχνίδια αυτά ήταν ουσιαστικά η βάση για όλα τα παρόμοια παιχνίδια που ξέρουμε σήμερα και δεν είναι τυχαίο ότι η λατινική λέξη για το ρήμα «παίζω» είναι “ludo”. Παρότι η ακρίβεια του έργου του Ηρόδοτου έχει αμφισβητηθεί από την αρχαιότητα, εντούτοις, αρχαιολογικές και ανθρωπολογικές ανακαλύψεις κατά τον 20ό αιώνα έχουν κατά πολύ επαναφέρει την αυθεντικότητα και ακρίβεια των λεγομένων του. Κατά αυτόν τον τρόπο οι Λυδοί θα μπορούσαμε να πούμε μεταξύ σοβαρού και αστείου ότι είναι οι εφευρέτες και των παιχνιδιών «σοβαρού σκοπού» (serious games) και μάλιστα στην περίπτωσή τους, πιο σοβαρού δε γίνεται.

Πιο συγκεκριμένα γεωλογικά ευρήματα μιλάνε για πολυετή πτώση της θερμοκρασίας στη χώρα τους, η οποία κατέστρεψε τη γεωργική τους οικονομία κι έφερε θανάσιμο και πολυετή λιμό. Το μέγεθος του προβλήματός τους ήταν τέτοιο, που η τροφή απλά δεν έφτανε για όλους. Επινόησαν λοιπόν το παιχνίδι με τα «ζάρια» με τη λογική ότι κάθε μέρα οι μισοί κάτοικοι θα έτρωγαν και οι άλλοι μισοί θα …ξεχνούσαν την πείνα τους με το παιχνίδι, ενώ οι ρόλοι θα εναλλάσσονταν την επόμενη. Με αυτό το τέχνασμα πέρασαν τα χρόνια και οι Λυδοί απλά συντηρούνταν. Κάποια στιγμή όμως, ο κόμπος έφτασε στο χτένι. Το φαγητό απλά δεν έφτανε για να φάνε όλοι και ο βασιλιάς τους ο Άτυς πήρε τη μεγάλη απόφαση: το μισό βασίλειο θα έφευγε για άλλες πολιτείες, αναζητώντας μια καλύτερη τύχη και οι υπόλοιποι απλά θα τα έβγαζαν πέρα με τη τροφή που θα παραγόταν από τα χωράφια της χώρας.

Ο βασιλιάς, λοιπόν, έμεινε πίσω και έστειλε τους μισούς υπηκόους του, μαζί και το γιο του, σε ένα ταξίδι στο άγνωστο. Αν η ιστορία σάς φαίνεται απίθανη, ακούστε αυτό: μελετώντας το DNA από τα λείψανα Ετρούσκων κατοίκων της πόλης του Murlo, στην κεντρική Ιταλία, αλλά και ορισμένων ασυνήθιστων για την περιοχή ποικιλιών βοοειδών, οι ερευνητές Ιταλικών, Γερμανικών και Αμερικανικών Πανεπιστημίων συμφωνούν ότι οι κάτοικοι της περιοχής παρουσιάζουν κοινά χαρακτηριστικά με αυτά των κατοίκων της Εγγύος Ανατολής, εκεί που βρισκόταν δηλαδή η αρχαία Λυδία, ενώ τα κοπάδια τους πρέπει να μεταφέρθηκαν από τους Λυδούς στη νέα τους πατρίδα, αφού η πιθανότητα εμπορικής συναλλαγής εκείνη την περίοδο έχει αποκλειστεί από τους ερευνητές. Με βάση ένα παιχνίδι λοιπόν, οι Λυδοί εγκατέλειψαν τη δοκιμαζόμενη και ανήμπορη να τους συντηρήσει χώρα τους για άλλες πολιτείες και, από ό,τι μάς λένε οι βιολόγοι, τα κατάφεραν μια χαρά.

Τι έχει αλλάξει από τότε;

Ο τρόπος ψυχαγωγίας των ανθρώπων κάθε εποχής, και ιδιαίτερα των νέων, βρίσκεται σε συνάρτηση με τις δυνατότητες που παρέχει κάθε φορά η κοινωνία. Για παράδειγμα στις βιομηχανικές κοινωνίες υπάρχει αφθονία «προτάσεων» και ποικιλία εναλλακτικών λύσεων ενώ στις αναπτυσσόμενες κοινωνίες οι επιλογές συνήθως είναι περιορισμένες και ως ένα βαθμό καθηλωμένες σε παλιά πρότυπα ψυχαγωγίας. Ακόμα και η γνωστή σε όλους μας οικονομική κρίση έχει βάλει το λιθαράκι της για τη διαμόρφωση του τρόπου ψυχαγωγίας στη ζωή μας. Πλέον οι άνθρωποι στρέφονται προς την οικιακή διασκέδαση με σκοπό το λιγότερο κόστος. Φίλοι, ίντερνετ, λογοτεχνικά βιβλία, ταινίες, μουσική και videogames αποτελούν τη ψυχαγωγική λύση των ημερών μας. Είναι ένας τρόπος για να εξαλείψουμε ή τουλάχιστον να περιορίσουμε το άγχος της ημέρας, να ονειρευτούμε και να «φύγουμε» από τη πραγματικότητα.

Στην περίπτωση των Λυδών βέβαια η φυγή από την πραγματικότητα πήρε σάρκα και οστά. Αντιμετώπισαν το παιχνίδι τους στα σοβαρά και από την εικονική απελευθέρωση μετέβησαν στην πραγματική απελευθέρωση από τα δεινά που περνούσαν. Στις μέρες μας αρκετοί όχι μόνο δεν πιστεύουν ότι ένα παιχνίδι μπορεί να χαρίσει μια αίσθηση ελευθερίας αλλά πολλοί από αυτούς στο άκουσμα και μόνο, πιστεύουν ότι αποτελεί μια πρόσθετη σκοτούρα στο ήδη ζαλισμένο από τις υποχρεώσεις κεφάλι τους. Έχουμε συνηθίσει να υποβαθμίζουμε την αξία του παιχνιδιού και να θεωρούμε ότι είναι μια καθαρά παιδική συνήθεια. Αυτό φαίνεται ακόμα και από τον τρόπο που χρησιμοποιούμε τη λέξη παιχνίδι στο λεξιλόγιο μας. Για παράδειγμα η φράση «Κάτι τέτοια, για σένα είναι παιχνίδι» υποδεικνύει ότι το παιχνίδι είναι κάτι εύκολο, απλό και ίσως ασήμαντο. Στην πολιτική συχνά συναντάμε φράσεις του τύπου «κάνει σκληρό παιχνίδι» ή «δεν παίζω πολιτικά παιχνίδια» προσδίδοντας έννοιες όπως είναι η εξαπάτηση, η απάτη, το κόλπο, τα τεχνάσματα και οι ύπουλες στρατηγικές. Ενώ στις διαπροσωπικές μας σχέσεις συχνά αναφερόμαστε στη φράση «είμαι παιχνίδι στα χέρια σου», που δείχνει έναν άνθρωπο που έχει χάσει την προσωπικότητα του και γίνεται έρμαιο στα χέρια ενός άλλου ανθρώπου.

Αυτή η προκατάληψη δεν είναι φαινόμενο μόνο της ελληνικής γλώσσας. Αν κοιτάξουμε για παράδειγμα την αγγλική γλώσσα θα δούμε ότι υπάρχουν αρκετές παρόμοιες εκφράσεις. “Gaming the system”, “don’t play games with me”, “this isn’t a game!”, “you’d better start playing the game” είναι μερικές από τις εκφράσεις που εμπεριέχουν αρκετή καχυποψία για τη λέξη game. Ακόμα και ο όρος (player) παίκτης, στην αγγλική γλώσσα χρησιμοποιείται για να περιγράψει κάποιον που μπορεί να ελέγξει και να εκμεταλλευτεί τους άλλους για να επιτύχει και να πάρει αυτό που θέλει.

{PAGE_BREAK}

Τα παιδία… παίζει

Όμως το παιχνίδι όπως έχει αποδείξει και η ιστορία είναι κάτι ανώτερο. Το παιχνίδι κατά κοινή αποδοχή ψυχολόγων, παιδαγωγών και κοινωνιολόγων ως διαδικασία συγκρότησης της ταυτότητας στην παιδική ηλικία, είναι μια βασική συνισταμένη για την ψυχοσωματική ανάπτυξη του παιδιού. Η αναγνώριση δε, ότι κατέχει κυρίαρχη θέση στη ζωή του παιδιού ως μέσο που συμβάλλει στην ομαλή εξέλιξη των σωματικών, των νοητικών λειτουργιών, της ψυχαγωγία και της κοινωνικής προσαρμογής του, είναι γεγονός αναμφισβήτητο.

Το παιχνίδι είναι κάτι μεταξύ του ονείρου και της πραγματικότητας, είναι μια δραστηριότητα που κινείται μεταξύ του πραγματικού κόσμου, του ονείρου και της πραγματικότητας της εργασίας. Πλησιάζει το όνειρο, γιατί περιορίζει στο ελάχιστο το πεδίο του αισθητού και κόβει κάθε δεσμό με την πραγματικότητα. Όμως δεν είναι μόνο όνειρο και φαντασία. Έχει ως κύριο χαρακτηριστικό τη σοβαρότητα. Όταν το παιδί παίζει, δίνεται ολόκληρο, σαν να μην υπάρχει γύρω του τίποτα και σαν να είναι απασχολημένο με την πιο σοβαρή εργασία. Κατά την Σινανίδου, μεγάλη επίδραση ασκεί το παιχνίδι και στη συναισθηματική ανάπτυξη. Είναι το ερέθισμα ευάρεστων συναισθηματικών καταστάσεων οι οποίες συντελούν στην πνευματική ευφορία, προκαλεί το ενδιαφέρον του παιδιού για συνεχή και μεγαλύτερη δράση και γενικά σμιλεύει και εξευμενίζει την ψυχή του. Βοηθά στην αποφόρτιση αρνητικών συναισθημάτων όπως η οργή και η μνησικακία, επιτυγχάνοντας ένα είδος ψυχικής κάθαρσης, ανακουφίζοντας το παιδί από τυχόν δυσάρεστες συναισθηματικά καταστάσεις με αποτέλεσμα την αποκατάσταση της συναισθηματικής του ισορροπίας.

Τι κοινό μπορεί να έχει το σκάκι με το Uncharted;

Οι ορισμοί που έχουν δοθεί κατά καιρούς από ερευνητές για το παιχνίδι (με την ευρεία έννοια του όρου) είναι απόρροια πολλών θεωρητικών απόψεων, ανάλογα με τον τρόπο προσέγγισής του. Για παράδειγμα ο Huizinga ορίζει το παιχνίδι ως εξής: «Το παιχνίδι είναι μια εθελοντική δραστηριότητα ή απασχόληση, η οποία πραγματοποιείται μέσα σε κάποια καθορισμένα τοπικά ή χρονικά όρια σύμφωνα με κανόνες ελεύθερα αποδεκτούς αλλά απολύτως δεσμευτικούς, αποτελώντας αυτοσκοπό και συνοδευόμενη από ένα αίσθημα έντασης, χαράς και από τη συνείδηση ότι είναι κάτι «διαφορετικό» από τη «συνήθη ζωή».

Θα μπορούσαμε αυτό τον ορισμό να τον χρησιμοποιήσουμε και για τα ηλεκτρονικά παιχνίδια; Υπάρχει άραγε πραγματική διαφορά ανάμεσα σε ένα «παραδοσιακό» παιχνίδι όπως είναι το σκάκι, με ένα videogame όπως για παράδειγμα είναι το Uncharted; Μπορεί αυτά τα δύο παιχνίδια εκ πρώτης όψεως να μοιάζουν εντελώς διαφορετικά, αν τα κοιτάξουμε όμως με μια δεύτερη ματιά θα διαπιστώσουμε αρκετά κοινά σημεία μεταξύ τους. Θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε το παιχνίδι με την ίδια τη ζωή ή με τη κατασκευή κτιρίων όπου χρειαζόμαστε κάποια βασικά δομικά υλικά και από εκεί και πέρα ο δημιουργός/ χτίστης μπορεί να δημιουργήσει ό,τι του επιτρέπει η φαντασία του.

Έτσι λοιπόν, είτε είναι «παραδοσιακά», είτε ηλεκτρονικά παιχνίδια, χρειάζονται μόνο κάποια βασικά συστατικά. Συμμετοχή παικτών, όρια, στόχοι, διαδικασίες, πόροι, κανόνες, σύγκρουση και αποτέλεσμα. Όλα αυτά τα δομικά στοιχεία, μαζί με τη προσθήκη κατάλληλων δραματικών στοιχείων (όπως είναι ή πρόκληση, η ελευθερία κινήσεων του παίκτη, η βασική ιδέα του παιχνιδιού, το σεναριακό πλαίσιο μέσα στο οποίο διαδραματίζεται το παιχνίδι και ο κεντρικός ήρωας του παιχνιδιού) σε ένα παιχνίδι δίνει νόημα, αυξάνει το ενδιαφέρον του παιχνιδιού και την εμπλοκή του παίκτη.

Αντί επιλόγου

Στις μέρες μας η πολιτιστική βιομηχανία της ψυχαγωγίας «εκμεταλλευόμενη» το γεγονός ότι το παιχνίδι είναι το απαραίτητο οξυγόνο της παιδικής ηλικίας προσάρμοσε τα «προϊόντα» της στις επιταγές της ψηφιακής εποχής, καθιστώντας με αυτό τον τρόπο τα ηλεκτρονικά παιχνίδια ως την πιο προσιτή και καθημερινή πλευρά της σύγχρονης τεχνολογίας στην παιδική ηλικία. Τα ηλεκτρονικά παιχνίδια είναι η πλέον διαδεδομένη μορφή «καταναλωτικής φαντασίας» που μπορούν να κάνουν μικρούς και μεγάλους (τουλάχιστον ηλικιακά) να ξεφύγουν από την πραγματικότητα, να γοητευτούν, να μαγευτούν, να ονειρευτούν και να «υλοποιήσουν» τις πιο απίθανες επιθυμίες τους με τη βοήθεια της εικονικής πραγματικότητας.

Μέσα από το GameOver, τη μεγαλύτερη ελληνική gaming κοινότητα έχω καταλάβει ότι τα βιντεοπαιχνίδια είναι σημαντικό μέρος της ζωής πολλών ανθρώπων συμπεριλαμβανομένης και της δικής μου. Όμως πιστεύω και ίσως να συμφωνήσετε μαζί μου, ότι το μεγαλύτερο παιχνίδι είναι εκείνο της ζωής, με τους δικούς της άγραφους κανόνες που μας προσφέρει τα πιο όμορφα και απρόβλεπτα σενάρια.

Όπως λοιπόν έχει γράψει ο Χρήστος Θηβαίος:

«Κορώνα γράμματα πάει η ζωή μπροστά

Κι ο χρόνος νόμισμα που κατρακυλά

Είμαστε χρώματα μέσα σε γυαλί

Όπως οι μπίλιες που παίζαμε μικροί»

Μαρία Γούναρη

{nomultithumb}